طراحی مدل بررسی نقش متغیرهای فردی و خانوادگی و راهبردهای شناختی و فراشناختی در عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان

چکیده

مقدمه و هدف: عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های موفقیت نظام آموزشی است و عوامل متعددی از جمله ویژگی‌های فردی، شرایط خانوادگی و راهبردهای شناختی و فراشناختی بر آن تأثیر می‌گذارند. هدف این پژوهش، بررسی نقش متغیرهای فردی و خانوادگی و راهبردهای شناختی و فراشناختی در پیش‌بینی عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان دوره متوسطه بود.

روش‌شناسی: این پژوهش از نوع توصیفی ـ همبستگی بود. جامعه آماری شامل دانش‌آموزان دوره متوسطه منطقه ۳ شهر تهران در سال تحصیلی 1403-1404 بود که از میان آنان 335 دانش‌آموز به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای تصادفی انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از پرسشنامه راهبردهای یادگیری شناختی و فراشناختی و پرسشنامه محقق‌ساخته متغیرهای فردی و خانوادگی گردآوری شد. برای تحلیل داده‌ها از ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون چندمتغیره استفاده گردید.

یافته‌ها: نتایج نشان داد بین عملکرد تحصیلی و راهبردهای تکرار یا مرور (r=0.688)، بسط معنایی (r=0.654)، سازمان‌دهی (r=0.537)، خودآگاهی و خودکنترلی (r=0.604)، دانش و کنترل فرایند (r=0.610)، عوامل فردی (r=0.352) و عوامل خانوادگی (r=0.307) رابطه مثبت و معنادار در سطح 0.01 وجود دارد. تحلیل رگرسیون چندمتغیره نیز نشان داد راهبرد تکرار یا مرور (β=0.380)، عوامل فردی (β=0.306)، بسط معنایی (β=0.291) و خودآگاهی و خودکنترلی (β=0.252) به طور معناداری عملکرد تحصیلی را پیش‌بینی می‌کنند، در حالی که سازمان‌دهی، دانش و کنترل فرایند و عوامل خانوادگی اثر معناداری در مدل نهایی نداشتند. همچنین متغیرهای مستقل توانستند 69.2 درصد از واریانس عملکرد تحصیلی را تبیین کنند.

نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان دادند که راهبردهای شناختی و فراشناختی، به‌ویژه تکرار یا مرور، بسط معنایی و خودآگاهی و خودکنترلی، همراه با عوامل فردی، نقش مهمی در ارتقای عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان دارند. بنابراین، آموزش و تقویت این راهبردها در محیط‌های آموزشی می‌تواند به بهبود موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان کمک کند.